Kinh doanh đa cấp tại Việt Nam, kể từ khi xuất hiện vào những năm đầu thế kỷ 21, đã trải qua nhiều giai đoạn thăng trầm. Để bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và làm trong sạch thị trường, Chính phủ đã ban hành Nghị định 40/2018/NĐ-CP thay thế cho Nghị định 42/2014/NĐ-CP. Đây được xem là "bàn tay sắt" nhằm loại bỏ những biến tướng tiêu cực trong ngành này.
Những lệnh cấm 'xương sống' đối với doanh nghiệp đa cấp
Tại Điều 5 Nghị định 40/2018/NĐ-CP, pháp luật quy định rõ danh mục các hành vi bị cấm. Đáng chú ý nhất là việc chấm dứt tình trạng ép buộc người tham gia phải bỏ ra một khoản tài chính ban đầu.
"Cấm doanh nghiệp bán hàng đa cấp thực hiện những hành vi sau đây: Yêu cầu người khác phải đặt cọc hoặc nộp một khoản tiền nhất định để được ký hợp đồng tham gia bán hàng đa cấp; Yêu cầu người khác phải mua một số lượng hàng hóa nhất định để được ký hợp đồng tham gia bán hàng đa cấp..."
Quy định này nhằm ngăn chặn tình trạng các doanh nghiệp "trục lợi" ngay từ khâu tuyển dụng, biến người tham gia thành những "khách hàng cưỡng ép" thay vì là những đối tác kinh doanh thực thụ. Việc yêu cầu đặt cọc hay mua hàng để giữ chỗ vốn là kẽ hở cho các mô hình đa cấp bất chính lừa đảo chiếm đoạt tài sản trong quá khứ.
Minh bạch thông tin và quyền lợi kinh tế
Một trong những điểm mới quan trọng là việc kiểm soát chặt chẽ nguồn thu nhập của người tham gia. Theo khoản 1 Điều 5, doanh nghiệp không được phép trả thưởng cho việc giới thiệu người mới mà không dựa trên kết quả bán hàng thực tế. Điều này đánh thẳng vào mô hình "lấy tiền người sau trả cho người trước" – bản chất của các sơ đồ hình tháp ảo.
Bên cạnh đó, doanh nghiệp bị cấm cung cấp thông tin gian dối về tính năng sản phẩm hoặc kế hoạch trả thưởng. Thực tế cho thấy, nhiều người tham gia đã bị "mê hoặc" bởi những lời hứa hẹn về thu nhập khủng hoặc công dụng thần kỳ của sản phẩm thông qua các báo cáo viên tại hội thảo. Nghị định 40/2018/NĐ-CP yêu cầu mọi thông tin phải được xác thực và dựa trên tài liệu chính thức của doanh nghiệp.
Quản lý hệ thống và trách nhiệm của doanh nghiệp
Để tăng cường khả năng giám sát của cơ quan nhà nước, Nghị định mới bổ sung các quy định về vận hành hệ thống:
- Cấm duy trì nhiều mã số: Mỗi người tham gia chỉ được sở hữu một vị trí duy nhất trong mạng lưới, tránh tình trạng ảo hóa doanh số.
- Hệ thống quản lý điện tử: Doanh nghiệp bắt buộc phải sử dụng hệ thống quản lý đã đăng ký với cơ quan chức năng. Mọi dữ liệu về người tham gia, hàng hóa và hoa hồng phải được lưu vết rõ ràng.
- Cấm chuyển nhượng mạng lưới: Trừ các trường hợp hợp nhất, sáp nhập, doanh nghiệp không được tự ý mua bán danh sách người tham gia như một món hàng thương mại.
Việc bổ sung các hành vi cấm này không chỉ giúp bảo vệ người dân mà còn tạo ra môi trường cạnh tranh lành mạnh cho những doanh nghiệp đa cấp làm ăn chân chính. Với hiệu lực từ ngày 02/05/2018, Nghị định 40/2018/NĐ-CP kỳ vọng sẽ thanh lọc triệt để thị trường đa cấp tại Việt Nam trong thời gian tới.