Trong thực tế đời sống, khi xảy ra mâu thuẫn về ranh giới hay quyền sử dụng đất, cơ quan đầu tiên mà người dân thường nghĩ tới là Ủy ban nhân dân (UBND) cấp xã. Tuy nhiên, một câu hỏi pháp lý quan trọng đặt ra là: Liệu UBND xã có thực sự có quyền ra quyết định "ai thắng, ai thua" trong một vụ tranh chấp đất đai hay không? Câu trả lời có thể sẽ khiến nhiều người bất ngờ.
UBND xã không có thẩm quyền "phán quyết" tranh chấp đất đai
Căn cứ theo quy định tại Điều 236 Luật Đất đai 2024, thẩm quyền giải quyết tranh chấp đất đai thuộc về Tòa án nhân dân hoặc UBND cấp huyện, cấp tỉnh tùy từng trường hợp cụ thể. Tuyệt nhiên, UBND cấp xã không nằm trong danh sách các cơ quan có thẩm quyền ra quyết định giải quyết tranh chấp.
Điều này có nghĩa là, nếu bạn mong chờ một văn bản từ Chủ tịch UBND xã khẳng định mảnh đất đó thuộc về bạn và buộc hàng xóm phải trả lại, thì điều đó là không thể xảy ra về mặt pháp lý. UBND xã chỉ đóng vai trò là cầu nối, hỗ trợ các bên tìm tiếng nói chung thay vì đưa ra phán quyết cuối cùng.
Vai trò "trọng tài" bắt buộc: Hòa giải tại cơ sở
Dù không có quyền giải quyết, nhưng UBND xã lại giữ một vai trò cực kỳ quan trọng và là "cửa ngõ" bắt buộc trong quy trình tố tụng. Theo Điều 235 Luật Đất đai 2024 quy định:
"2. Trước khi cơ quan nhà nước có thẩm quyền giải quyết tranh chấp đất đai quy định tại Điều 236 của Luật này, các bên tranh chấp phải thực hiện hòa giải tại Ủy ban nhân dân cấp xã nơi có đất tranh chấp."
Đây là thủ tục hòa giải bắt buộc. Nếu các bên chưa thực hiện hòa giải tại UBND xã mà đã vội vàng nộp đơn lên Tòa án, đơn khởi kiện sẽ bị trả lại do chưa đủ điều kiện khởi kiện.
Quy trình giải quyết khi hòa giải tại xã không thành
Khi việc hòa giải tại UBND xã không mang lại kết quả (hòa giải không thành), tùy vào hồ sơ pháp lý của mảnh đất mà thẩm quyền giải quyết sẽ được phân định như sau:
1. Trường hợp có Giấy chứng nhận hoặc giấy tờ hợp lệ
Nếu đương sự có Sổ đỏ, Sổ hồng hoặc một trong các loại giấy tờ quy định tại Điều 137 Luật Đất đai 2024, thẩm quyền giải quyết duy nhất thuộc về Tòa án nhân dân.
2. Trường hợp không có giấy tờ về quyền sử dụng đất
Đối với đất chưa được cấp sổ hoặc không có giấy tờ hợp lệ, người dân có quyền lựa chọn một trong hai con đường:
- Khởi kiện tại Tòa án nhân dân theo thủ tục tố tụng dân sự.
- Nộp đơn yêu cầu giải quyết tại UBND cấp có thẩm quyền (Cấp huyện nếu tranh chấp giữa cá nhân, hộ gia đình; Cấp tỉnh nếu có sự tham gia của tổ chức, doanh nghiệp).
Như vậy, có thể khẳng định lại một lần nữa: UBND xã, phường, thị trấn chỉ có thẩm quyền tổ chức hòa giải, không có thẩm quyền giải quyết tranh chấp đất đai. Việc hiểu rõ quy định này sẽ giúp người dân tiết kiệm thời gian, công sức và đi đúng hướng trong hành trình bảo vệ tài sản của mình.