Hòa giải, đối thoại tại Tòa án là một phương thức giải quyết tranh chấp văn minh, giúp giảm tải áp lực cho hệ thống tư pháp và hàn gắn các mối quan hệ xã hội. Tuy nhiên, để đảm bảo chất lượng của công tác này, pháp luật Việt Nam đặt ra những tiêu chuẩn rất khắt khe đối với đội ngũ Hòa giải viên.
Tiêu chuẩn "cứng" để trở thành Hòa giải viên tại Tòa án
Theo quy định tại Điều 10 Luật Hòa giải, đối thoại tại Tòa án 2020, một công dân muốn được bổ nhiệm làm Hòa giải viên phải đáp ứng các điều kiện cơ bản như: trung thành với Tổ quốc, có phẩm chất đạo đức tốt, có năng lực hành vi dân sự đầy đủ và đặc biệt là phải có kinh nghiệm, kỹ năng hòa giải.
"1. Công dân Việt Nam thường trú tại Việt Nam, trung thành với Tổ quốc và Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, có năng lực hành vi dân sự đầy đủ, có phẩm chất đạo đức tốt, gương mẫu trong việc chấp hành pháp luật..."
Bên cạnh các chức danh tư pháp như Thẩm phán, Kiểm sát viên hay Luật sư đã có thâm niên, nhóm đối tượng là "chuyên gia, nhà chuyên môn khác" và "người có uy tín trong cộng đồng" đóng vai trò cực kỳ quan trọng trong việc giải quyết các vụ việc mang tính đặc thù.
Thế nào là chuyên gia, nhà chuyên môn "đủ tầm"?
Để cụ thể hóa các tiêu chuẩn này, Thông tư 01/2023/TT-TANDTC đã đưa ra những hướng dẫn chi tiết. Theo đó, chuyên gia hoặc nhà chuyên môn khác phải là người được đào tạo chuyên sâu, có kỹ năng thực hành công việc và lý luận chuyên sâu về một lĩnh vực cụ thể.
Chẳng hạn, trong các vụ án về tranh chấp quyền sở hữu trí tuệ hoặc tài chính phức tạp, sự tham gia của một chuyên gia sở hữu trí tuệ hay chuyên gia tài chính với ít nhất 10 năm kinh nghiệm sẽ giúp quá trình đối thoại diễn ra thấu đáo, chuyên nghiệp và dễ dàng đạt được sự đồng thuận giữa các bên.
Sức mạnh của uy tín và am hiểu phong tục tập quán
Một điểm đặc sắc trong quy định của pháp luật Việt Nam là việc trọng dụng những người có uy tín trong cộng đồng dân cư. Thông tư 01/2023/TT-TANDTC xác định đây là những người hiểu biết sâu sắc về văn hóa truyền thống, có mối liên hệ chặt chẽ và ảnh hưởng lớn trong dòng họ, dân tộc.
Thực tế tại các khu vực miền núi, vùng sâu vùng xa, vai trò của các Già làng, Trưởng bản là không thể thay thế. Họ không chỉ là người nắm giữ luật tục mà còn là người được dân bản tin tưởng, nghe theo. Khi những người này tham gia vào quá trình hòa giải tại Tòa án, các mâu thuẫn thường được giải quyết một cách thấu tình đạt lý, phù hợp với đạo đức và truyền thống địa phương.
Việc áp dụng Thông tư 01/2023/TT-TANDTC từ ngày 25/4/2023 đã tạo ra hành lang pháp lý rõ ràng, giúp các Tòa án lựa chọn được đội ngũ Hòa giải viên thực sự chất lượng, góp phần xây dựng một nền tư pháp gần dân và vì dân.