Trong đời sống hằng ngày, chúng ta thực hiện vô số các giao dịch từ mua bán, tặng cho đến ký kết hợp đồng lao động. Tuy nhiên, không phải ai cũng có quyền tự mình quyết định và thực hiện các hành vi này một cách hợp pháp. Chìa khóa nằm ở khái niệm "năng lực hành vi dân sự".
Theo quy định tại Điều 19 Bộ luật Dân sự 2015, năng lực hành vi dân sự của cá nhân được định nghĩa như sau:
Năng lực hành vi dân sự của cá nhân là khả năng của cá nhân bằng hành vi của mình xác lập, thực hiện quyền, nghĩa vụ dân sự.
Dưới đây là 5 trạng thái năng lực hành vi dân sự mà bất kỳ ai cũng cần nắm rõ để tránh những rủi ro pháp lý đáng tiếc.
1. Năng lực hành vi dân sự đầy đủ: Quyền tự quyết tối đa
Đây là trạng thái phổ biến nhất, áp dụng cho những người đã trưởng thành và có khả năng nhận thức bình thường. Theo khoản 2 Điều 20 Bộ luật Dân sự 2015, người thành niên (từ đủ 18 tuổi trở lên) có năng lực hành vi dân sự đầy đủ, trừ một số trường hợp đặc biệt do Tòa án tuyên bố.
Ví dụ thực tế: Anh Nguyễn Văn A (30 tuổi), hoàn toàn minh mẫn, có thể tự mình ký hợp đồng mua bán nhà đất mà không cần sự đồng ý của bất kỳ ai khác. Mọi chữ ký của anh A đều có giá trị pháp lý ràng buộc.
2. Mất năng lực hành vi dân sự: Khi lý trí không còn làm chủ
Trạng thái này xảy ra khi một người mắc bệnh tâm thần hoặc bệnh khác dẫn đến không thể nhận thức, làm chủ hành vi. Tuy nhiên, một người chỉ bị coi là mất năng lực hành vi dân sự khi có quyết định của Tòa án dựa trên kết luận giám định pháp y tâm thần theo quy định tại Điều 22 Bộ luật Dân sự 2015.
Trong trường hợp này, mọi giao dịch dân sự của họ phải do người đại diện theo pháp luật xác lập và thực hiện.
3. Hạn chế năng lực hành vi dân sự: Hệ quả từ tệ nạn
Pháp luật quy định trạng thái này nhằm bảo vệ tài sản gia đình trước những người nghiện ma túy hoặc các chất kích thích khác dẫn đến phá tán tài sản. Theo Điều 24 Bộ luật Dân sự 2015, việc xác lập các giao dịch liên quan đến tài sản của người bị hạn chế năng lực hành vi phải có sự đồng ý của người đại diện, trừ các giao dịch phục vụ nhu cầu sinh hoạt thiết yếu hằng ngày.
4. Có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi
Đây là một điểm mới nhân văn của Bộ luật Dân sự 2015 (Điều 23). Trạng thái này dành cho những người do tình trạng thể chất hoặc tinh thần mà không đủ khả năng nhận thức, làm chủ hành vi nhưng chưa đến mức mất năng lực hành vi. Họ sẽ có người giám hộ để hỗ trợ trong các giao dịch dân sự theo quyết định của Tòa án.
5. Năng lực hành vi dân sự chưa đầy đủ (Người chưa thành niên)
Nhóm này bao gồm những người chưa đủ 18 tuổi. Tùy vào độ tuổi mà mức độ tự chủ trong giao dịch sẽ khác nhau:
- Dưới 6 tuổi: Mọi giao dịch do người đại diện xác lập.
- Từ đủ 6 đến dưới 15 tuổi: Cần sự đồng ý của người đại diện, trừ giao dịch phục vụ nhu cầu sinh hoạt lứa tuổi.
- Từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi: Có thể tự mình thực hiện giao dịch, trừ các giao dịch liên quan đến bất động sản hoặc tài sản phải đăng ký.
Việc xác định đúng trạng thái năng lực hành vi dân sự không chỉ giúp đảm bảo tính pháp lý của các hợp đồng mà còn bảo vệ quyền lợi chính đáng của các bên tham gia giao dịch.