Trong quá trình giải quyết một vụ án hình sự, việc đảm bảo tính khách quan, toàn diện và chính xác của các chứng cứ là yêu cầu tiên quyết. Tuy nhiên, không hiếm trường hợp hồ sơ vụ án còn những thiếu sót hoặc xuất hiện tình tiết mới cần làm rõ. Đây chính là lúc cơ chế trả hồ sơ để điều tra bổ sung được vận hành nhằm tránh bỏ lọt tội phạm hoặc làm oan người vô tội.
Khi nào hồ sơ vụ án hình sự bị "trả lại" để điều tra bổ sung?
Theo quy định tại Điều 245 và Điều 280 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, việc trả hồ sơ có thể diễn ra ở hai giai đoạn then chốt:
1. Giai đoạn truy tố (Viện kiểm sát trả hồ sơ)
Viện kiểm sát sẽ ra quyết định trả hồ sơ cho Cơ quan điều tra khi phát hiện:
- Thiếu chứng cứ quan trọng: Những chứng cứ dùng để chứng minh các vấn đề quy định tại Điều 85 (như mục đích phạm tội, thiệt hại gây ra...) mà Viện kiểm sát không thể tự mình bổ sung.
- Có căn cứ khởi tố tội phạm khác: Khi hồ sơ cho thấy bị can có dấu hiệu thực hiện thêm tội danh khác hoặc có đồng phạm chưa được khởi tố.
- Vi phạm thủ tục tố tụng: Các sai sót nghiêm trọng trong quá trình điều tra làm ảnh hưởng đến tính pháp lý của vụ án.
2. Giai đoạn xét xử (Tòa án trả hồ sơ)
Tại phiên tòa hoặc trong quá trình chuẩn bị xét xử, Thẩm phán chủ tọa có quyền trả hồ sơ cho Viện kiểm sát nếu:
- Chứng cứ thiếu hụt mà không thể bổ sung ngay tại tòa.
- Phát hiện bị can thực hiện hành vi khác mà Bộ luật Hình sự quy định là tội phạm nhưng chưa được truy tố.
- Có dấu hiệu bỏ lọt đồng phạm hoặc người phạm tội khác liên quan.
Thời hạn và giới hạn số lần trả hồ sơ: Tránh kéo dài vụ án bất hợp lý
Để đảm bảo quyền lợi của bị can, bị cáo và tránh việc vụ án bị kéo dài vô thời hạn, Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 quy định rất chặt chẽ về thời gian và số lần thực hiện tại Điều 174:
"2. Trường hợp vụ án do Viện kiểm sát trả lại để yêu cầu điều tra bổ sung thì thời hạn điều tra bổ sung không quá 02 tháng; nếu do Tòa án trả lại để yêu cầu điều tra bổ sung thì thời hạn điều tra bổ sung không quá 01 tháng."
Về số lần trả hồ sơ:
- Viện kiểm sát: Chỉ được trả hồ sơ để điều tra bổ sung tối đa 02 lần.
- Thẩm phán chủ tọa phiên tòa: Được trả hồ sơ 01 lần.
- Hội đồng xét xử: Được trả hồ sơ thêm 01 lần.
Thủ tục sau khi kết thúc điều tra bổ sung
Sau khi hoàn tất các yêu cầu bổ sung, Cơ quan điều tra phải lập Bản kết luận điều tra bổ sung. Nếu kết quả này làm thay đổi căn bản nội dung vụ án, một bản kết luận điều tra mới sẽ được ban hành để thay thế hoàn toàn bản cũ.
Tại tòa, nếu Viện kiểm sát không thể bổ sung được các vấn đề Tòa án yêu cầu nhưng vẫn giữ nguyên quan điểm truy tố, Tòa án sẽ tiếp tục tiến hành xét xử dựa trên những chứng cứ hiện có. Điều này đòi hỏi các cơ quan tiến hành tố tụng phải phối hợp cực kỳ chặt chẽ để đảm bảo công lý được thực thi đúng người, đúng tội.