Trong nỗ lực cải cách tư pháp và nâng cao tính nhân đạo của pháp luật hình sự Việt Nam, Bộ Công an vừa trình Chính phủ dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi) với nhiều đề xuất mang tính đột phá. Một trong những nội dung đang thu hút sự quan tâm đặc biệt của dư luận và giới luật học chính là đề xuất mở rộng phạm vi áp dụng án treo đối với người bị xử phạt tù lên đến 05 năm, đi kèm với điều kiện nộp tiền thay thế hình phạt tù. Đề xuất này được kỳ vọng sẽ mở ra cơ hội cải tạo tại cộng đồng cho nhiều đối tượng phạm tội, đồng thời giảm tải áp lực cho hệ thống giam giữ hiện nay.

Quy định hiện hành về án treo tại Việt Nam đang được áp dụng thế nào?

Theo quy định tại Điều 65 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017), án treo không phải là một hình phạt độc lập mà là một biện pháp miễn chấp hành hình phạt tù có điều kiện. Hiện nay, tòa án chỉ xem xét cho hưởng án treo đối với người bị xử phạt tù không quá 03 năm.

Để được hưởng án treo, người phạm tội phải đáp ứng đầy đủ các điều kiện khắt khe được hướng dẫn chi tiết tại Nghị quyết 02/2018/NQ-HĐTP và Nghị quyết 01/2022/NQ-HĐTP của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao, bao gồm:

• Bị xử phạt tù không quá 03 năm;
• Có nhân thân tốt, không có tiền án, tiền sự (hoặc đã được xóa án tích);
• Có từ 02 tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự trở lên, trong đó có ít nhất 01 tình tiết giảm nhẹ quy định tại khoản 1 Điều 51 của Bộ luật Hình sự và không có tình tiết tăng nặng;
• Có nơi cư trú rõ ràng hoặc nơi làm việc ổn định để cơ quan, tổ chức có thẩm quyền giám sát, giáo dục;
• Xét thấy không cần thiết phải bắt chấp hành hình phạt tù nếu được cơ quan, tổ chức giám sát, giáo dục tại cộng đồng.

Thời gian thử thách đối với người được hưởng án treo hiện hành được ấn định từ 01 năm đến 05 năm. Trong thời gian này, nếu người được hưởng án treo cố ý vi phạm nghĩa vụ theo quy định của Luật Thi hành án hình sự từ 02 lần trở lên thì Tòa án có thể quyết định buộc người đó phải chấp hành hình phạt tù của bản án đã cho hưởng án treo.

Đề xuất đột phá: Phạt tù đến 5 năm được hưởng án treo và nộp tiền thay thế

Tại dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi) đang được Bộ Công an lấy ý kiến rộng rãi, cơ quan soạn thảo đã đề xuất bổ sung một cơ chế hoàn toàn mới. Bên cạnh việc giữ nguyên quy định cho hưởng án treo đối với mức án tù không quá 03 năm như hiện hành, dự thảo đề xuất mở rộng áp dụng đối với trường hợp người bị xử phạt tù từ trên 03 năm đến không quá 05 năm.

Cụ thể, đối với những trường hợp bị tuyên phạt tù không quá 05 năm, nếu không thuộc diện được hưởng án treo thông thường (dành cho người bị phạt tù không quá 03 năm), Tòa án vẫn có thể quyết định cho hưởng án treo nếu đáp ứng các tiêu chí về nhân thân, tình tiết giảm nhẹ và xét thấy không cần thiết phải cách ly họ ra khỏi xã hội.

"Khi quyết định cho hưởng án treo trong trường hợp này, Tòa án đồng thời quyết định mức tiền người bị kết án phải nộp để thay thế hình phạt tù và ấn định thời gian thử thách từ 01 năm đến 02 năm."

Như vậy, điểm khác biệt cốt lõi của đề xuất này là sự kết hợp giữa biện pháp án treo và nghĩa vụ tài chính (nộp tiền thay thế hình phạt tù). Người phạm tội bị kết án từ trên 03 năm đến không quá 05 năm tù sẽ có cơ hội không phải ngồi tù, nhưng đổi lại, họ phải nộp một khoản tiền theo quyết định của Tòa án và chịu sự thử thách trong thời gian ngắn hơn (từ 01 đến 02 năm).

Ý nghĩa nhân đạo và những băn khoăn pháp lý xoay quanh đề xuất

Đề xuất mới của Bộ Công an ngay lập tức nhận được nhiều luồng ý kiến thảo luận sôi nổi từ các chuyên gia pháp lý và dư luận xã hội. Nhìn từ góc độ tích cực, đề xuất này mang lại nhiều ý nghĩa thực tiễn to lớn:

• Nâng cao tính nhân đạo và hướng thiện: Tạo cơ hội cho những người phạm tội ít nghiêm trọng hoặc nghiêm trọng nhưng có nhân thân tốt, lỡ lầm được sửa sai, tiếp tục lao động, cống hiến cho gia đình và xã hội dưới sự giám sát của cộng đồng.
• Giảm tải áp lực cho hệ thống giam giữ: Hiện nay, các cơ sở giam giữ, nhà tạm giữ, trại tạm giam đang đối mặt với tình trạng quá tải. Việc chuyển hướng xử lý bằng án treo kèm nộp tiền sẽ giúp giảm bớt gánh nặng ngân sách nhà nước trong việc quản lý, nuôi dưỡng phạm nhân.
• Khắc phục khoảng trống pháp lý và tăng thu ngân sách: Khoản tiền nộp thay thế hình phạt tù sẽ được nộp vào ngân sách nhà nước, góp phần khắc phục hậu quả do hành vi phạm tội gây ra một cách trực tiếp và hiệu quả hơn.

Tuy nhiên, ở góc độ ngược lại, không ít ý kiến bày tỏ sự băn khoăn về tính công bằng xã hội. Nhiều người đặt câu hỏi: Liệu quy định này có vô tình tạo ra sự bất bình đẳng giữa người giàu và người nghèo? Người có điều kiện kinh tế sẽ dễ dàng "mua" được sự tự do bằng tiền, trong khi người nghèo dù phạm tội tương tự vẫn phải chấp hành án phạt tù giam?

Để giải quyết bài toán này, các chuyên gia cho rằng dự thảo cần quy định rõ ràng, minh bạch về mức tiền nộp thay thế hình phạt tù. Mức tiền này không nên là một con số cố định mà cần được tính toán dựa trên tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội, hậu quả thiệt hại gây ra, đồng thời phải phù hợp với điều kiện hoàn cảnh kinh tế của người phạm tội để đảm bảo tính răn đe, giáo dục chung.

Nghĩa vụ của người được hưởng án treo và hậu quả khi vi phạm

Cần nhấn mạnh rằng, việc được hưởng án treo và nộp tiền thay thế hình phạt tù không đồng nghĩa với việc người phạm tội được "trắng án" hay tự do hoàn toàn. Trong thời gian thử thách, người được hưởng án treo vẫn là người đang chấp hành án và phải thực hiện nghiêm chỉnh các nghĩa vụ theo quy định của Luật Thi hành án hình sự.

Họ phải chịu sự giám sát, giáo dục của chính quyền địa phương nơi cư trú hoặc cơ quan, tổ chức nơi làm việc. Nếu người được hưởng án treo cố ý vi phạm nghĩa vụ từ 02 lần trở lên, Tòa án hoàn toàn có quyền buộc họ phải chấp hành hình phạt tù của bản án đã cho hưởng án treo trước đó.

Đặc biệt, trường hợp người đang trong thời gian thử thách mà lại thực hiện hành vi phạm tội mới, Tòa án sẽ quyết định buộc người đó phải chấp hành hình phạt của bản án trước và tổng hợp với hình phạt của bản án mới theo quy định tại Điều 56 của Bộ luật Hình sự 2015. Điều này đảm bảo rằng pháp luật luôn nghiêm minh và không dung túng cho những hành vi cố ý tái phạm.

Hiện tại, dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi) vẫn đang trong quá trình lấy ý kiến đóng góp của các cơ quan, tổ chức và cá nhân đến hết ngày 16/7/2026. Việc hoàn thiện quy định này đòi hỏi sự cân nhắc kỹ lưỡng từ ban soạn thảo để vừa phát huy tính nhân đạo, vừa bảo đảm sự nghiêm minh, công bằng của pháp luật hình sự nước nhà.