Trong nỗ lực cải cách tư pháp và bảo đảm quyền con người, quyền công dân, dự thảo Bộ luật Tố tụng hình sự 2026 đã đưa ra nhiều đề xuất mang tính đột phá. Một trong những điểm mới đáng chú ý nhất là việc bổ sung thêm các trường hợp bắt buộc phải chỉ định người bào chữa cho người bị buộc tội. Đây được xem là bước tiến quan trọng nhằm cụ thể hóa tinh thần Hiến pháp, bảo đảm mọi người bị buộc tội đều có cơ hội tiếp cận công lý một cách bình đẳng và thực chất.

Quy định hiện hành về chỉ định người bào chữa

Theo quy định tại Điều 76 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 hiện hành, cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng chỉ bắt buộc phải chỉ định người bào chữa trong 02 trường hợp cụ thể nếu người bị buộc tội, người đại diện hoặc người thân thích của họ không mời người bào chữa:

"a) Bị can, bị cáo về tội mà Bộ luật Hình sự quy định mức cao nhất của khung hình phạt là 20 năm tù, tù chung thân, tử hình;
b) Người bị buộc tội có nhược điểm về thể chất mà không thể tự bào chữa; người có nhược điểm về tâm thần hoặc là người dưới 18 tuổi."

Mặc dù quy định này đã tạo ra hành lang pháp lý vững chắc để bảo vệ các nhóm đối tượng yếu thế hoặc đối mặt với hình phạt đặc biệt nghiêm trọng, thực tiễn xét xử cho thấy vẫn còn những khoảng trống pháp lý cần được lấp đầy, đặc biệt là trong các thủ tục tố tụng đặc biệt.

Đề xuất bổ sung 2 trường hợp bắt buộc chỉ định người bào chữa

Nhằm khắc phục những hạn chế nêu trên, Điều 81 dự thảo Bộ luật Tố tụng hình sự 2026 đã đề xuất mở rộng diện đối tượng được chỉ định người bào chữa lên 04 trường hợp. Bên cạnh việc kế thừa 02 trường hợp của luật hiện hành, dự thảo đã bổ sung thêm 02 trường hợp hoàn toàn mới:

1. Bị can, bị cáo thuộc trường hợp áp dụng thủ tục điều tra, truy tố, xét xử vắng mặt

Trong các vụ án hình sự, việc xét xử vắng mặt bị can, bị cáo luôn tiềm ẩn nguy cơ ảnh hưởng đến quyền tự bào chữa và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của họ. Việc bắt buộc chỉ định người bào chữa trong trường hợp này là cực kỳ cần thiết để đảm bảo nguyên tắc tranh tụng trong xét xử, giúp người bào chữa thay mặt bị can, bị cáo thực hiện các quyền pháp lý, đưa ra các chứng cứ gỡ tội hoặc giảm nhẹ trách nhiệm hình sự một cách khách quan nhất.

2. Bị can, bị cáo được áp dụng thủ tục rút gọn trong trường hợp tự nguyện nhận tội

Thủ tục rút gọn giúp đẩy nhanh quá trình giải quyết vụ án, tiết kiệm nguồn lực cho cơ quan tiến hành tố tụng và cả người tham gia tố tụng. Tuy nhiên, để được áp dụng thủ tục này trên cơ sở tự nguyện nhận tội và chấp nhận hình phạt để hưởng khoan hồng, bị can, bị cáo cần phải hiểu rõ hậu quả pháp lý của quyết định này. Sự tham gia của người bào chữa được chỉ định sẽ giúp họ nhận được sự tư vấn pháp lý độc lập, tránh trường hợp nhận tội do bị ép buộc, lừa dối hoặc do nhận thức pháp luật chưa đầy đủ.

Luật sư tư vấn pháp lý chuyên sâu cho bị can, bị cáo trong quá trình tố tụng (ảnh minh họa)

Trách nhiệm cử người bào chữa của các tổ chức liên quan

Để bảo đảm tính khả thi của đề xuất mới, dự thảo cũng quy định rõ trách nhiệm của các cơ quan tiến hành tố tụng trong việc yêu cầu hoặc đề nghị các tổ chức cử người bào chữa. Cụ thể, khoản 2 Điều 91 dự thảo Bộ luật Tố tụng hình sự 2026 quy định các tổ chức sau có trách nhiệm cử người:

• Đoàn luật sư: Phân công tổ chức hành nghề luật sư cử người bào chữa;
• Trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước: Cử Trợ giúp viên pháp lý, luật sư bào chữa cho người thuộc diện được trợ giúp pháp lý;
• Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức thành viên: Cử bào chữa viên nhân dân bào chữa cho người bị buộc tội là thành viên của tổ chức mình.

Ý nghĩa thực tiễn và lộ trình áp dụng

Việc mở rộng các trường hợp chỉ định người bào chữa không chỉ thể hiện tính nhân văn của pháp luật xã hội chủ nghĩa mà còn góp phần nâng cao chất lượng tranh tụng tại phiên tòa, hạn chế tối đa tình trạng oan, sai. Người đọc cần lưu ý rằng, đây hiện tại vẫn là nội dung đề xuất nằm trong dự thảo Bộ luật Tố tụng hình sự 2026 và chưa có hiệu lực thi hành chính thức. Nếu dự thảo này được Quốc hội thông qua, các quy định mới dự kiến sẽ chính thức có hiệu lực và đi vào đời sống kể từ năm 2028.