Trong bối cảnh cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư đang tác động sâu rộng đến mọi mặt của đời sống kinh tế - xã hội, việc số hóa các hoạt động tư pháp đã trở thành một yêu cầu khách quan và cấp thiết. Mới đây, dự thảo Bộ luật Tố tụng hình sự (sửa đổi) đã đưa ra một đề xuất mang tính bước ngoặt: thừa nhận giá trị pháp lý của hoạt động tố tụng điện tử tương đương với hoạt động tố tụng truyền thống.

Tố tụng điện tử là gì và bao gồm những nội dung nào?

Theo đề xuất tại điểm q khoản 1 Điều 4 dự thảo Bộ luật Tố tụng hình sự, tố tụng điện tử được định nghĩa là phương thức tổ chức và thực hiện hoạt động tố tụng trên môi trường số. Đây không chỉ đơn thuần là việc thay thế giấy tờ bằng file PDF, mà là một sự thay đổi toàn diện về phương thức vận hành của hệ thống tư pháp.

Các nội dung được tạo lập, trao đổi, quản lý, lưu trữ và sử dụng bằng phương tiện điện tử trong quy trình này bao gồm:

• Hồ sơ vụ án điện tử: Toàn bộ tài liệu, văn bản tố tụng được số hóa và quản lý tập trung;
• Dữ liệu và chứng cứ số: Các chứng cứ điện tử như tin nhắn, email, dữ liệu camera, ghi âm... được thu thập và bảo quản theo quy trình nghiêm ngặt;
• Văn bản tố tụng điện tử: Các quyết định khởi tố, lệnh tạm giam, bản án... được ký số và tống đạt qua môi trường mạng;
• Hoạt động của cơ quan tiến hành tố tụng: Việc thụ lý, phân công, phê chuẩn... được thực hiện trên hệ thống phần mềm chuyên dụng;
• Hoạt động của người tham gia tố tụng: Người bào chữa, bị hại, đương sự có thể gửi đơn thư, tài liệu và tương tác với cơ quan tố tụng qua cổng thông tin điện tử.

Các hoạt động trên có thể được thực hiện theo hình thức trực tiếp hoặc trực tuyến. Tuy nhiên, việc tổ chức tố tụng điện tử phải bảo đảm tính hợp pháp, xác thực, toàn vẹn, bảo mật và an ninh thông tin mạng theo quy định của pháp luật về an toàn thông tin và an ninh mạng.

Các cơ quan tiến hành tố tụng đang tích cực đẩy mạnh số hóa hồ sơ vụ án và ứng dụng công nghệ thông tin (ảnh minh họa)

Sự công nhận bình đẳng về giá trị pháp lý

Đáng chú ý, Điều 19 dự thảo Bộ luật Tố tụng hình sự đề xuất bổ sung quy định riêng về hoạt động tố tụng điện tử. Theo đó, cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng và người tham gia tố tụng có thể thực hiện hoạt động tố tụng điện tử trong quá trình giải quyết vụ việc, vụ án.

Đặc biệt, dự thảo khẳng định một nguyên tắc cốt lõi:

Hoạt động tố tụng điện tử có giá trị pháp lý như hoạt động tố tụng thông thường.

Quy định này có ý nghĩa cực kỳ quan trọng. Trước đây, theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, mặc dù đã có những bước tiến về việc số hóa tài liệu nhưng hồ sơ giấy vẫn là căn cứ pháp lý duy nhất và bắt buộc. Việc công nhận giá trị pháp lý tương đương của tố tụng điện tử sẽ giúp tháo gỡ "nút thắt" này, tạo cơ sở pháp lý vững chắc để các cơ quan tố tụng mạnh dạn áp dụng công nghệ vào thực tiễn.

Tình huống giả định: Tố tụng điện tử hoạt động ra sao trong thực tế?

Để hình dung rõ hơn về tác động của quy định mới, hãy xem xét một tình huống giả định sau:

Anh A bị mất trộm tài sản tại quận X, TP. Hà Nội. Thay vì phải đến trực tiếp trụ sở Công an quận để trình báo và làm việc nhiều lần, anh A có thể truy cập vào Cổng dịch vụ công, gửi đơn trình báo kèm theo video trích xuất từ camera an ninh (chứng cứ số).

Cơ quan điều tra sau khi tiếp nhận sẽ tiến hành thụ lý, số hóa toàn bộ hồ sơ. Khi cần lấy lời khai của anh A hoặc nhân chứng (đang ở địa phương khác), Điều tra viên có thể thực hiện việc lấy lời khai trực tuyến qua hệ thống ghi âm, ghi hình có âm thanh được kết nối bảo mật. Toàn bộ biên bản lời khai được xác thực bằng chữ ký số của các bên.

Khi vụ án được chuyển sang Viện kiểm sát và Tòa án, hồ sơ vụ án điện tử được chia sẻ liên thông giữa các cơ quan. Phiên tòa xét xử có thể được tổ chức theo hình thức trực tuyến, giúp tiết kiệm tối đa chi phí trích xuất bị can, chi phí đi lại của người tham gia tố tụng mà vẫn bảo đảm tính công khai, minh bạch và đúng pháp luật.

Lộ trình triển khai và những thách thức phía trước

Nếu dự thảo Bộ luật Tố tụng hình sự mới được Quốc hội thông qua, quy định về tố tụng điện tử dự kiến sẽ chính thức áp dụng từ năm 2028. Khoảng thời gian từ nay đến khi luật có hiệu lực là chuẩn bị cần thiết để các cơ quan tiến hành tố tụng hoàn thiện hạ tầng công nghệ, xây dựng phần mềm dùng chung và đào tạo nguồn nhân lực.

Tuy nhiên, việc triển khai tố tụng điện tử cũng đặt ra không ít thách thức lớn:

• Hạ tầng công nghệ: Đòi hỏi hệ thống đường truyền tốc độ cao, máy chủ lưu trữ dung lượng lớn và các thiết bị đầu cuối bảo mật tuyệt đối;
• An toàn thông tin: Nguy cơ rò rỉ thông tin vụ án, dữ liệu cá nhân hoặc bị tấn công mạng là rất lớn nếu không có giải pháp bảo mật hữu hiệu;
• Năng lực cán bộ: Đội ngũ Điều tra viên, Kiểm sát viên, Thẩm phán cần được đào tạo bài bản về kỹ năng công nghệ thông tin và xử lý chứng cứ số.

Tóm lại, việc đề xuất thiết lập cơ sở pháp lý chung cho hoạt động tố tụng điện tử là một bước đi đột phá, thể hiện tư duy đổi mới mạnh mẽ của các cơ quan tư pháp. Đây sẽ là nền tảng quan trọng để xây dựng một nền tư pháp hiện đại, dân chủ, nghiêm minh và phục vụ nhân dân tốt hơn trong kỷ nguyên số.